Κόκκινος κύκλος

Διαπιστώνω για μια ακόμα φορά ότι η πραγματική λογοτεχνία βρίσκεται στις αστυνομικές ειδήσεις. Πείτε ό,τι θέλετε, η ιστορία του Αλκέτ και της Σούλας έχει βγει, και αυτή, από καλή κινηματογραφική ταινία, και έχουν όλη τη συμπάθειά μου.

Διαβάζω παρεμπιπτόντως τα λόγια του ίδιου του Ριζάι:

 - Πού μένατε μετά τη φυγή σας από το Αλεποχώρι, τον προηγούμενο Απρίλιο;

«Σε περιοχές της Αττικής και της Βοιωτίας. Γι΄ αυτό που λέει η Ασφάλεια Αττικής, για παρακολούθησή μου επί δύο μήνες, αν με είχαν εντοπίσει δεν θα με έπιαναν αμέσως; Τα υπόλοιπα είναι για το σινεμά…».

Στην πραγματικότητα, βέβαια, τα υπόλοιπα είναι για κακό σινεμά. Αυτά που ήδη διαβάζουμε είναι για Μελβίλ, Ντασέν ή Χιούστον.

Γεννήθηκα για την καταστροφή

Απέναντι στο λεωφορείο, παππούς υπερεβδομηκοντούτης: μπερεδάκι, μικρό κεφάλι, εντυπωσιακή μουστάκα τσιγκελωτή. Πάτε στο αεροδρόμιο; Ναι, κι εσείς; Όχι, εγώ μένω εκεί. Με συγχωρείτε, τι δουλειά κάνετε; (είχε ακούσει λίγο την κουβέντα). Ε, ασχολούμαστε με την ιστορία, ή κάτι τέτοιο. Πολύ ωραία! Αγαπώ πολύ την ιστορία. Συνεχίζει λίγο ακόμα· η φωνή του μόλις που ακούγεται, πρέπει να σκύψουμε μπροστά το κεφάλι. Πολέμησα κατά των Γερμανών, στην απαγωγή του στρατηγού στην Κρήτη, τα έχω διηγηθεί. Α, μάλιστα. Τι λέτε… Τι ζήσατε κι εσείς. Τώρα μας έχουν ζώσει από παντού αυτοί οι σατανάδες, ο Σόρος. Χμμ, ναι, ναι, ο Σόρος, τον έχω ακουστά. Σατανιστές είναι όλοι τους. Εγώ πήγα και στο Άγιο Όρος, τα έμαθα όλα, τι κάνουν οι Σιωνισταί. Σατανιστές όλοι τους, πιστεύουν στο σατανά. (Τώρα τι λες;). Μάλιστα, χμ, ναι. Όλα για το χρήμα. Αυτό ξαναπέστο. Αν γίνει αυτό που λένε, ότι το 2012 θα καταστραφεί ο κόσμος, εγώ θα χαρώ. Με το που δω τα πρώτα σημάδια, τον κόσμο να καταστρέφεται, θα είμαι πολύ χαρούμενος. Κι αυτό ξαναπέστο· παππού, κι εγώ μαζί σου.

Ο ονειρευτής των πόλεων

Γύρω στα 17 ή τα 18 μου είχα αποκτήσει τη συνήθεια να καταγράφω τα όνειρα που έβλεπα σε μικρά χαρτάκια, και να τα φυλάω σε ένα κυλινδρικό κουτί από κακάο· το έχω ακόμα. Παρατήρησα κάποια στιγμή ότι συχνά είχα την αίσθηση του déjà vu, σαν να επέστρεφα κάθε βράδυ σε τόπους παράξενους που είχα ξαναδεί σε άλλα όνειρα. Τότε, ήταν κυρίως μια επικράτεια από κοιλάδες στο χρώμα της ώχρας και λαβυρινθώδη ερείπια, από τις ρωγμές των οποίων έμπαινες σε υπόγειους λαβύρινθους· αντί για διαδρόμους, συνήθως οι λαβύρινθοι αυτοί είχαν σχισμές, απ’ όπου μόλις που χωρούσε άνθρωπος.

Ξύπνησα τώρα ένα απόγευμα από ύπνο βαρύ, χάρη στην κούραση και το αναμμένο καλοριφέρ, και συνειδητοποίησα ότι είχα την ίδια αίσθηση. Αυτή τη φορά, το μέρος που είχα (ξανα;) επισκεφθεί ήταν μια πόλη· για την ακρίβεια, η Θεσσαλονίκη. Δεν είμαι σίγουρος ότι μπορώ να την περιγράψω, αλλά ήταν κάπως έτσι:

Η νύφη τό ‘σκασε

Τις προάλλες έμπλεξα σε μια ωραία συζήτηση για το καινούργιο περιοδικό της Ελευθεροτυπίας, το «Κοντέινερ» (δεν μ’ άρεσε: εδώ και εδώ). Πάνω στην κουβέντα, ήρθε και η σύγκριση με τη «Βιβλιοθήκη», πάλι της Ελευθεροτυπίας (ούτε αυτή με ενθουσιάζει· βλέπετε, εκτός από τον Αρανίτση, εμένα μ’ αρέσει και ο Κοροπούλης, και τώρα λείπουν και οι δύο). Εξέτασα λοιπόν την «Βιβλιοθήκη» αυτής της Παρασκευής προσεκτικά, και σε μια στήλη που συνήθως με αφήνει από αδιάφορο μέχρι απορώντα («γιατί διάολο έκατσα να το διαβάσω αυτό») ανακάλυψα κάτι ενδιαφέρον:

«Από τον Τύπο εμπνεύστηκε και ο Paul McCartney το She’s Leaving Home, όταν διάβασε την είδηση για τη φυγή από το σπίτι τής Melanie Coe, της οποίας οι γονείς είχαν δηλώσει We Gave Her Everything Money Could Buy, φράση που χρησιμοποίησε ο McCartney στο τραγούδι, συμπληρώνοντας το υπόλοιπο με τη φαντασία του.»

Πράγματι· διαβάζω εδώ ότι η εν λόγω Μέλανι τό ‘σκασε μεν, αλλά όχι για να συναντηθεί με έναν man from the motor trade, αλλά με έναν γκρουπιέρη. Η φωτογραφία της αποπνέει τυπικά σίξτις, λες και βγήκε από το Blow Up του Αντονιόνι. Όταν το ‘σκασε, οι γονείς τη βρήκαν, την έφεραν πίσω, λίγο μετά έκανε έκτρωση, παντρεύτηκε (κάποιον άλλο, έναν Ισπανό), χώρισε, τελευταία είχε προβλήματα με κάποιο πρόστιμο της Πολεοδομίας, αν είναι δυνατόν. Ας μείνουμε στο τραγούδι, όπου δεν ξέρουμε τίποτε για το μέλλον της (ανώνυμης εδώ) Μέλανι. Καλύτερα έτσι.

Γιατί μ’ αρέσει το ίντερνετ

Γι’ αυτό.

Άγιος Αχμέτ. Μια αστυνομική ιστορία (Γ΄)

(Συνέχεια από εδώ) Και έτσι καταλήγουμε στα hard data ή raw facts ή, τέλος πάντων, αφήνουμε τις περίεργες αφηγήσεις με ακτίνες φωτός, αιωρήσεις και ζηλοτυπίες και φτάνουμε στην ξερή, γραφειοκρατική, τυπική μαρτυρία των οθωμανικών αρχών. Πράγματι λοιπόν, το χοτζέτι (ιεροδικαστικό έγγραφο) του κακιασμένου καζασκέρη υπάρχει, καταχωνιασμένο κάπου στα αρχεία της μουφτείας της Κωνσταντινούπολης, και λέει περίπου τα εξής:

Άγιος Αχμέτ. Μια αστυνομική ιστορία (Β΄)

Συνεχίζω από το προηγούμενο λοιπόν: έχουμε έναν μυστηριώδη πατ σουρούνη ή παζπουρούνη Αχμέτ Κάλφα, Οθωμανό γραμματικό στην οικονομική υπηρεσία του παλατιού της Κωνσταντινούπολης, που με έναν -δεν θα το αρνηθείτε- γοητευτικό, ερωτικό ακόμα-ακόμα τρόπο γίνεται χριστιανός και εκτελείται για να γίνει Άγιος. Έχουμε και δύο πηγές μέχρι τώρα, από τις οποίες η μία -ο Νικόδημος- αντιγράφει σαφώς, αλλά μάλλον από μνήμης, την άλλη, τον Ψευδο-Καρυοφύλλη. Το πατ/ζ-σ/πουρούνης δεν έχει εξηγηθεί ακόμα.

Ας ψάξουμε λίγο ακόμα. Ευτυχώς ή δυστυχώς, τα ελληνικά ιστοριογραφικά κείμενα αυτής της εποχής είναι σχετικά λίγα. Ο Κωνσταντίνος Σάθας δημοσίευσε, το 1872, το λεγόμενο Χρονογράφο (ή, σωστότερα, Ιστορία των συμβάντων επί της βασιλείας του σουλτάν Μεχμέτη… μέχρι της βασιλείας του σουλτάν Αχμέτη), αποδίδοντάς τον στον περίφημο Καισάρειο Δαπόντε (μεγάλος θαυμαστής του οποίου υπήρξε ο Γ. Π. Σαββίδης). Στην πραγματικότητα, το έργο γράφτηκε από τον Φαναριώτη αξιωματούχο Δημήτριο Ραμαδάνη, γύρω στη δεκαετία του 1730. Χαζεύοντας λίγο τις σελίδες, ο υποψιασμένος ιστορικός-ντετέκτιβ πέφτει πάνω στον… ε ναι, ας μην το ξαναπώ, το μαντέψατε. Ορίστε τι γράφει ο Ραμαδάνης:

Εσείς να δούμε τώρα

Δεν σκόπευα να παρεμβάλω κάτι ανάμεσα στη σειρά του Αχμέτ Κάλφα (το δεύτερο λέω να το ρίξω τη Δευτέρα), ούτε να γράψω κάτι για την Έλλη Παππά. Το έκαναν άλλοι, πολύ καλύτερα από μένα (δείτε κι εδώ). Αλλά ξεφυλλίζοντας στη βιβλιοθήκη μου, αποφάσισα να αντιγράψω αυτό εδώ, το κλείσιμο του προλόγου της στον Αποχαιρετισμό στον αιώνα μου (Αθήνα, Κέδρος, 2005):

 

Τον έζησα τον εικοστό αιώνα. Με ζωή και με θάνατο. Πάλεψα μαζί του όσο μπορούσα. Με ζωή και με θάνατο. Στις μεγάλες του ώρες και στις ώρες των διαψεύσεων. (…) Με έσωσε η προσπάθειά μου, όσες κι αν ήταν οι αντιδράσεις, και να καταγράψω, όσο μου επέτρεπαν οι δυνάμεις μου, επιλογές, πράξεις και παραλείψεις που οδηγούσαν στην καταστροφή εκείνου του μέλλοντος στο οποίο είχαμε αποθέσει τις ελπίδες μας. Με έσωσαν εκείνοι που κατανόησαν την όποια προσπάθειά μου και με στήριξαν, και οι νεότεροι – που κατανοούν και με στηρίζουν και μου δίνουν τη δύναμη να σηκώνω ακόμη το βάρος των όσων έζησα. Σ’ αυτούς, τους κάπως παλιότερους και τους νέους, οφείλω αυτό το αφιερωμένο στον τρομερό εικοστό αιώνα και στην επικίνδυνη κληρονομιά του κείμενό μου. Έτσι μπορώ να ολοκληρώσω τον αποχαιρετισμό μου με το λόγο του ποιητή – τροποποιημένον για χάρη της γενιάς μου:

Εμείς φύγαμε. Εσείς να δούμε τώρα.

Ε.Π.

Άγιος Αχμέτ. Μια αστυνομική ιστορία (Α΄)

Όσοι έχουν ασχοληθεί με την τουρκική γλώσσα, ερασιτεχνικά ή όχι, τις τελευταίες δυο δεκαετίες ή και λίγο παλιότερα, ξέρουν ίσως το φίλο μου τον Φαρούκ στην Αθήνα. Πολλοί από αυτούς ίσως έχουν παρευρεθεί και στους εορτασμούς του Αγίου Αχμέτ, προς τα τέλη του Δεκέμβρη, που οργάνωσε ο Φαρούκ τρεις ή τέσσερις φορές γύρω στο 2000, απ’ όσο θυμάμαι. Ο Άγιος Αχμέτ είναι υπαρκτός στο εορτολόγιο· δεν ξέρω πότε ακριβώς εντάχθηκε επίσημα, αλλά εμφανίζεται στο Νέον Μαρτυρολόγιον, ήτοι μαρτυρία των νεοφανών μαρτύρων των μετά τήν άλωσιν της Κωνσταντινουπόλεως κατά διαφόρους καιρούς καί τόπους μαρτυρησάντων…, του Νικόδημου του Αγιορείτου, που πρωτοδημοσιεύτηκε το 1794 στη Βενετία. Αντιγράφω εδώ από την επανέκδοση του 1961 (επιμ. Π. Β. Πάσχος), σελ. 101:

«Κατά δε το αχπβ’ έτος, 1682, εμαρτύρησεν εν Βυζαντίω ο Αχμέδ Κάλφας, ήτοι ο γραφεύς του Δευταρδάρη, ο επικαλούμενος Πάτ σουρούνης· ου το Μαρτύριον ανώνυμος συνέγραψε συγγραφεύς. Ούτος έχων σκλάβαν Ρώσσαν συνεμίγνυτο μέ αυτήν, άφινεν όμως αυτήν νά πηγαίνη εις τήν Εκκλησίαν των Χριστιανών εις τάς επισήμους ημέρας· επειδή δέ όταν εκείνη ήρχετο από τήν Εκκλησίαν, αυτός ησθάνετο ευωδίαν άρρητον οπού έβγαινεν από τό στόμα της, τήν ηρώτησε τί τρώγει καί μυρίζει έτζη; εκείνη του είπεν, ότι τρώγει αντίδωρον, καί πίνει αγιασμόν· ταύτα ακούσας προσκαλεί ένα εφημέριον της Μεγάλης Εκκλησίας, καί του λέγει νά ετοιμάση τόπον διά νά υπάγη αυτός, όταν ελειτούργει ο Πατριάρχης· ου γενομένου, έβλεπεν, ώ του θαύματος! όταν ευλόγει ο Πατριάρχης τόν λαόν, καί έβγαιναν από τό κριτήριον, καί από τά δάκτυλά του ακτίνες, καί έπιπτον επάνω εις όλων των Χριστιανών τάς κεφαλάς, αυτού δέ μόνον τήν κεφαλήν άφηναν άμοιρον· τούτο τό θαυμάσιον ιδών, κράζει τόν ιερέα, καί βαπτίζεται, καί ήτον κρυφά Χριστιανός ικανόν καιρόν, επειδή δέ εις μίαν σύναξιν λογοτριβούντες οι μεγιστάνες ποίος άρά γε νά ήναι ο μεγαλύτερος; καί ερωτήσαντες καί αυτόν, αυτός εφώναξεν όσον εδύνατο· μεγαλωτάτη από όλα είναι η πίστις των Χριστιανών· καί ωμολόγησε τόν εαυτόν του Χριστιανόν, καί όλον τό Μαρτύριον της ενσάρκου οικονομίας του Χριστού κηρύξας παρρησία, τό Μακάριον τέλος του Μαρτυρίου εδέξατο.» (φανταστείτε το πολυτονικό, βέβαια).

Ποιος ήταν λοιπόν αυτός ο Αχμέτ Κάλφας; Επιλεγόμενος και Πατ σουρούνης, αγνώστου φαινομενικά ετύμου; (Υπάρχει, με την ευκαιρία, και μια σχετική επιφυλλίδα του Σουρούνη, στον οποίο θα πήγε το μυαλό σας). Η αναζήτηση που ακολουθεί έχει κάτι από ψάξιμο ντέτεκτιβ σε αστυνομική ιστορία·

Δυο παρατηρήσεις για το ρόλο της μουσικής

Τραγούδησε, κρατώντας την ψυχή καθηλωμένη στη θέση της, με τις σκουριές του κόσμου, καμιά από τις συγκινήσεις που είχαν όλοι προετοιμαστεί να δοκιμάσουν, ήταν ψυχρό, όχι ακριβώς ψυχρό, αυτό το τραγούδι σάς έφερνε αντιμέτωπους με το θάνατο, σας έλεγε δεν είμαι εδώ για να σας δώσω μασημένη συγκίνηση, για να πάρω τη συγκίνησή σας από το χεράκι, είστε απλώς μπροστά σε ένα μοιρολόι, την υπόλοιπη δουλειά πρέπει να την κάνετε μόνοι σας.

Η μουσική δεν είναι εδώ για να εξαγοράσει την ασχήμια της ζωής σας.

 

(Εντί Καντούρ, Βάλτενμπεργκ, μετάφρ. Μήνα Πατεράκη-Γαρέφη, Αθήνα 2008, σελ. 684)

Και μια άλλη άποψη, κάπως αντίστροφη (ή όχι;):