Είπα να αποφύγω να μιλήσω για τον περσινό Δεκέμβρη. Διάβασα αρκετά που γράφτηκαν πρόσφατα, και πολλά με εκφράζουν σε μεγάλο βαθμό, ενώ άλλα μου φάνηκαν για πέταμα. Κυρίως εκνευρίστηκα από μια προσέγγιση που βρίσκω κυρίαρχη στα ΜΜΕ (και όχι τόσο στα μπλογκ) και που εστιάζει στην αποτελεσματικότητα της αστυνομίας, λες και ό,τι συνέβη πέρσυ περιορίζεται σε κάποια άνοδο της παραβατικότητας. Λες και δεν είχαμε ένα φαινόμενο ιστορικό μπροστά στα μάτια μας (ή, άλλοι, μπροστά στους ίδιους), κάτι που δεν μπορεί να ερμηνευτεί ούτε με πρακτορολογίες, ούτε με ψυχολογικά τερτίπια, ούτε με στρατιωτικού τύπου ανάλυση. Όπως θα θυμάστε πρόσφατα ξαναδιάβαζα τον Τολστόι, που λέει ότι τα ιστορικά γεγονότα είναι αποτέλεσμα του αθροίσματος χιλιάδων βουλήσεων και κινήσεων οι οποίες δεν μπορούν να αναχθούν σε ατομικές αποφάσεις: από τις δεκάδες διαταγές, εφαρμόζονται μόνον εκείνες που είναι δυνατόν να εφαρμοστούν, και αντίστοιχα η κίνηση χιλιάδων ατόμων δεν μπορεί να αναχθεί σε πολιτικές επιλογές ενός, δύο ή δεκαπέντε προσωπικοτήτων. Δυστυχώς, οι χειρότερες αναλύσεις που διάβασα φέτος, οι πιο ανιστόρητες, να το πω έτσι, ανήκουν σε ιστορικούς.

Για το Δεκέμβρη διακατέχομαι από ένα είδος αμηχανίας, που το είχα εξαρχής, πρώτον επειδή εκείνη τη μοναδική περίοδο βρισκόμουν κάποιες εκατοντάδες χιλιόμετρα από το κέντρο των γεγονότων, δεύτερον γιατί ένιωσα ένα χάσμα γενεών: ναι, αυτό που συνέβη ήταν έργο μιας άλλης γενιάς. Απέφυγα όμως συνειδητά να “καταδικάσω τα έκτροπα”, επειδή δεν τα καταλάβαινα· δεν θέλω την τακτική δουλεία του δικαστή που δεν καταλαβαίνει. Θέλω να καταλάβω, και να ερμηνεύσω· και παράλληλα, έπρεπε, δεν γινόταν αλλιώς, να διαλέξω στρατόπεδο. Και θέλοντας και μη (πραγματικά) διάλεξα από την πρώτη στιγμή: θυμάμαι το βράδυ του Σαββάτου, μόλις είχα διαβάσει την είδηση της δολοφονίας του Γρηγορόπουλου πριν φύγω (γιόρταζε κάποιος Νίκος, θαρρώ), και σκέφτηκα (ακόμα-ακόμα πριν το σκεφτώ): τώρα δεν πρέπει να μείνει κολυμπηθρόξυλο.

Όταν πράγματι δεν έμεινε κολυμπηθρόξυλο, αναδύθηκε μέσα μου ο παλιός μαρξιστής που αναρωτιόταν τι στην ευχή κοινωνική κίνηση ήταν αυτή που είχαμε μπροστά μας. Προλεταριάτο; Όχι, αν και δεν έχω να πω τίποτα για τις λεηλασίες (ποιος δεν θα το περίμενε; ). Μεσαία τάξη; Εύκολο να το πεις, αλλά ψέμα: η μεσαία τάξη έμεινε ως επί το πλείστον στον καναπέ, δεν θέλει φασαρίες και φυσικό είναι. Οι μαθητές σαν κοινωνική δύναμη; Και πώς διάολο το εφαρμόζεις αυτό στην ανάλυση; Μόνον επιστρέφοντας στον Μαρκούζε, και στον Μαρκούζε δεν θέλω να επιστρέψω (εννοώ, η νεολαία επαναστατικό υποκείμενο επειδή δεν έχει μπει ακόμα στην παραγωγή και άρα δεν έχει αλλοτριωθεί από τη μισθωτή εργασία κ.ο.κ.). Την οργή ωστόσο που νιώθει ένας μαθητής Λυκείου απέναντι στα πάντα τη θυμάμαι: θυμάμαι καλά πώς διάβαζα για Πανελλαδικές, η φιλόλογος μας έλεγε ότι δεν είναι καιρός για έρωτες, κι εγώ μιλούσα για πνευματική γενοκτονία. Θυμάστε τι βάρβαρο πράγμα είναι η Τρίτη Λυκείου; (άσχετα αν τον επόμενο χρόνο την έχεις ξεχάσει). Κατέληξα σε δύο μεγάλες συνιστώσες αυτού που συνέβη, και σε μια γενικότερη παρατήρηση:

Η μία συνιστώσα ήταν οι μαθητές. Πιεσμένοι από παντού μέχρι συντριβής· από το σχολείο, από τους απεχθείς (συνήθως) γονείς, από τους συμμαθητές τους οι πιο ευαίσθητοι, από έναν κόσμο εχθρικό όπως θα έπρεπε να τον νιώθουμε όλοι μας αλλά το έχουμε ξεχάσει: ελευθερία ή θάνατος / ο κόσμος είναι αδιάβατος. Και επιπλέον, μια γενιά πια που μεγάλωσε από το Δημοτικό ήδη (η πρώτη, αν και οι επόμενες είναι εξίσου καταδικασμένες προς το παρόν) χωρίς καθόλου ελεύθερο χρόνο (παρεμπιπτόντως, όταν μου λένε για το χαμηλό επίπεδο των φοιτητών σήμερα, η εξήγησή μου είναι ακριβώς αυτή, και όχι κάποιο χάλι της παιδείας που δεν υπήρχε προηγουμένως). Αυτό που εκφράζουν με εφηβικό ρομαντισμό οι απελπισμένες μέχρι σπαραγμού επιστολές μαθητών στους “Schooligans”, για παράδειγμα: είμαι δεκαεξάρης, σας γαμώ τα Λύκεια -και οτιδήποτε άλλο έχετε να μου προσφέρετε, καριόλες. Νομίζω ότι όλοι όσοι ένιωσαν στο πετσί τους την πίεση του μαθητή τρίτης Λυκείου θα ήταν έτοιμοι να τα σπάσουν όλα αν είχαν αφορμή και ευκαιρία -κι εγώ θα ήμουν.

Η δεύτερη συνιστώσα ήταν ο λεγόμενος “αντιεξουσιαστικός χώρος”. Πάει καιρός που βλέπω ότι οι πιο σοβαρές αναλύσεις της πολιτικής πραγματικότητας προέρχονται από το χώρο αυτόν: οι μόνες, για παράδειγμα, που είδαν την ελληνική οικονομική επέκταση στα Βαλκάνια την περασμένη δεκαετία ως οικονομικό ιμπεριαλισμό, με σοβαρότητα, στοιχεία και τεκμηρίωση. Ξέρω αρκετό κόσμο από το χώρο αυτό, και έτσι μπορώ να μιλήσω για μια σπουδαία εξέλιξη τα τελευταία πέντε χρόνια (περίπου): την ανάδυση ενός ισχυρού κινήματος αυτοοργανωμένου, πρωτοβάθμιου συνδικαλισμού, για την ώρα κυρίως σε τομείς όπως οι ντελιβεράδες ή οι υπάλληλοι βιβλίου και χάρτου, ο οποίος είναι ριζοσπαστικός, εμπεριέχει μια πολιτιστική όψη και φέρνει αποτελέσματα. Ναι, ο χώρος έχει τα ελαττώματα που έχει κάθε ιδεολογικά ορισμένος χώρος: αλαζονεία, υπεροψία, σνομπισμό και καχυποψία απέναντι σε ό,τι δεν φέρει τα εξωτερικά χαρακτηριστικά της επαναστατικότητας (με πολύ υπαινικτικό τρόπο είπα κάτι εδώ)· αλλά έχει τις πιο αγνές προθέσεις, ως επί το πλείστον, και τη μεγαλύτερη δόση ανιδιοτέλειας από όλους τους πολιτικούς χώρους. Μπορώ να νιώσω την έκσταση του γενειοφόρου που έβλεπα πέρσυ στις ειδήσεις να ανεμίζει τη μαυροκόκκινη σημαία μπροστά στον Άγνωστο, ή του κουκουλοφόρου που στεκόταν προσοχή χτες στην στέγη της Πρυτανείας του Αθήνησι υψώνοντας την ίδια σημαία: μια ψευδαίσθηση φυσικά, αλλά μια συγκινητική ψευδαίσθηση -πάντα χαμένοι, αλλά για μια στιγμή είμαστε εδώ κι εμείς: στην Ιστορία.

Και τι ενώνει τις δύο αυτές συνιστώσες, ή τέλος πάντων τι τις ένωσε στο μοναδικό περσινό Δεκέμβρη; Η γενικευμένη απονομιμοποίηση. Υπάρχει πλέον μια μεγάλη (πολύ μεγάλη) μάζα που δεν αναγνωρίζει καμία νομιμότητα στην υπάρχουσα εξουσία, πρώτη φορά μετά από πολλά χρόνια. Κάποιοι εξ αυτών θέλουν (κι ας μην το ξέρουν) μια άλλη εξουσία στη θέση της, λίγοι είναι εκείνοι που πραγματικά παραμένουν ανοιχτοί σε μια ελευθερία της ταπεινότητας, για να το πω έτσι ντοστογεφσκικά (επειδή έρριξα λίγο τον Ντοστογέφσκι πρόσφατα, αισθάνομαι την ανάγκη να εξιλεωθώ!). Αδιάφορο (σε αυτήν εδώ την ανάλυση)· η εξουσία, το κράτος, τα υπουργεία, οι δημοσιογράφοι, εννοείται η αστυνομία, δεν έχει καμία νομιμοποίηση σε μια μεγάλη και αρκετά συμπαγή μάζα ανθρώπων σήμερα. Μειοψηφία, εννοείται· πάντα μειοψηφία, ξέρουμε πως η σιωπηρή πλειοψηφία, οι νοικοκυραίοι, υπερτερεί συντριπτικά. Σε σκοτάδια απόλυτα, τόσο απόλυτα που ίσως-ίσως μόνο μια μολότοφ μπορεί να φωτίσει.

Και η εξουσία το ξέρει, πιστεύω. Το ξέρουν οι δημοσιογράφοι, το ξέρουν οι πολιτικοί, το ξέρουν οι πανεπιστημιακοί: γι’ αυτό και εστιάζουν αλλού, στη στρατηγική της αστυνομίας, στην “ψυχολογία της βίας”, στα “κακομαθημένα”, οπουδήποτε αλλού εκτός από εκεί που πονάει, το ότι για ένα μεγάλο μέρος του κόσμου δεν μετράν καθόλου πια. Ένας ιστορικός, αν μη τι άλλο, θα έπρεπε να καταλαβαίνει τι σημαίνει απονομιμοποίηση, και πού οδηγεί ενίοτε. Πού θα οδηγήσει αυτή τη φορά, δεν ξέρω· εννοείται ότι μια επέτειος δεν είναι κάτι που θα επαναλάβει το μοναδικό, όπως και φέτος. Μπορεί και να μην οδηγήσει πουθενά, για την ώρα -αλλά η απονομιμοποίηση ήρθε για να μείνει. Και όσοι καταδικάζουν επειδή δεν καταλαβαίνουν, δεν βλέπουν ότι πέρσυ είχαμε να κάνουμε με ένα ιστορικό γεγονός, που μας ξεπερνά· που όπως και να το ερμηνεύσουμε, υπήρξε· και που δεν αποκλείεται να ξανάρθει. Όχι επετειακά, βέβαια, και ας μην βαυκαλίζονται όσοι κάνουν πως δεν καταλαβαίνουν και επιχαίρουν που η αστυνομία φέτος έκανε τη δουλειά της: ας σκεφτούν τι θα μπορούσε να είχε γίνει αν την είχε κάνει και πέρσυ. Και τι θα ξαναγίνει: τίποτε δεν είναι πιο σίγουρο.

Πού θα οδηγήσει αυτό; Ίσως πουθενά. Ίσως σε πολλά. Ποιος θα μπορούσε να προβλέψει τι έκανε πέρσυ η γενιά του Νιντέντο; Όχι εγώ, πάντως.

μην είναι τάχα ένα ρίγος παραπέρα / που δείχνει απόσταση απ’ το δράμα / και μεταφέρει σαν ιπτάμενο ένα θαύμα / της Δικαιοσύνης τη γαλέρα;

η ουρά που αυξαίνει φτύνοντάς τον, ας λυσσάει / με τον ζουρλομανδύα / και με τα ηλεκτροσόκ να τον κλονίσει / θα λάβει ό,τι της αξίζει / στους λαβυρίνθους του εφιάλτη οδηγημένη / αιώνια δίχως σωτηρία / στην τακτική δουλεία του δικαστή / που δεν καταλαβαίνει

Το ποίημα είναι του φίλου μου του Σταμάτη Πολενάκη, από εδώ. Άλλα ποιήματα του Σταμάτη, εδώ.

Δεκαπέντε ετών, νεκρός

Ξέρω ότι έφθασα αργά όπως αργά φθάνουμε πάντα στον τόπο του δράματος αν και

ταξιδεύουμε γεμάτοι αγωνία μέρες και νύχτες αδιάκοπα διασχίζοντας χιονισμένες εκτάσεις

ξέροντας ότι η έγκαιρη άφιξή μας θα μπορούσε ίσως να αποτρέψει μια καταστροφή και όμως

χιλιάδες εμπόδια μεσολαβούν και σκοτεινά βουνά υψώνονται απροσπέλαστα έτσι ώστε όταν

κάποτε φθάνουμε κατάκοποι ελπίζοντας ακόμα σ’ ένα θαύμα το φοβερό γεγονός έχει ήδη συμβεί

και στεκόμαστε μπροστά του βουβοί και ανήμποροι

Ξέρω επίσης ότι δε μπορούμε πια πουθενά να καταφύγουμε, οι Θεοί είναι τυφλοί και μας ποδοπατούν

στο άτσαλο πέρασμά τους και αυτό που προσπαθώ εδώ να πω δεν είναι ποίημα, το ξέρω, αλλά μόνο

μια επιστολή που κάποιος έγραψε βιαστικά σε γλώσσα άγνωστη και σου την απευθύνω επειδή σου ανήκει

μεσολαβώ απλώς ταχυδρομώντας την ή μάλλον την αφήνω αιωρούμενη ελπίζοντας να βρει κάποτε

το δρόμο της και να πέσει στο σκουριασμένο γραμματοκιβώτιο της ποίησης το οποίο ίσως ανοίξουμε

εσύ και εγώ τη μέρα που θα συναντηθούμε έξω από το χρόνο

Κανένα ποίημα δεν ξέγέλασε ποτέ το θάνατο και ίσως όλα αυτά να μην είναι παρά ανόητες προφάσεις

τίποτε άλλο από μια μάταιη προσευχή για της δικής μου μαύρης ψυχής τη σωτηρία, για τη δική σου και για

την ψυχή όλων για να βρει η δική σου ψυχή τουλάχιστον ένα είδος γαλήνης.

Τρίτη, νομίζω, φορά στη ζωή μου ξανάπιασα το Πόλεμος και Ειρήνη του Τολστόι. Η πρώτη φορά ήταν στην πρώτη Λυκείου, και μου άφησε κυρίως τα παρένθετα δοκίμια περί της κινητήριας δύναμης της ιστορίας (όχι τα πρόσωπα, ούτε καν οι αποφάσεις, μόνον άπειρες θελήσεις και συνιστώσες που συγκλίνουν σε αποτέλεσμα· χρόνια μπροστά από την εποχή του, αλλά αυτό είναι θέμα για άλλο ποστ). Η δεύτερη ήταν σε ένα δεκαπενθήμερο διακοπών πάνε τώρα δέκα χρόνια, και μου άφησε το βύθισμα, μετά από πολύ καιρό, σε ένα μεγάλο μυθιστόρημα. Πριν από τέσσερα χρόνια, πάλι σε διακοπές, ξεκίνησα ανόρεχτα την Άννα Καρένινα (ή μάλλον, Καριένινα)· και τότε κατάλαβα πραγματικά πόσο μεγάλος συγγραφέας είναι ο Τολστόι. Διάβαζα λοιπόν τώρα ξανά τις ιστορίες αυτών των αριστοκρατών της παλιάς Ρωσίας, του σοφού-άσοφου γίγαντα Πιερ, της καημένης της Σόνιας, του λίγο αντιπαθητικού Νικολάι Ροστόφ, και έμενα ξανά άφωνος μπροστά στην τόση ψυχολογική διεισδυτικότητα (που δεν έχει, ας πούμε, ο σύγχρονός του Ουγκώ).

Ξέρω ότι θα στενοχωρήσω πολλούς λέγοντας ότι ο Τολστόι, τώρα, μου φαίνεται ίσως μεγαλύτερος συγγραφέας από τον Ντοστογέφσκι. Τρομάζω λίγο που το γράφω, και δεν είμαι και τόσο σίγουρος, αλλά θα προσπαθήσω να εξηγηθώ: ο Ντοστογέφσκι γράφει κάτι σαν δοκίμιο σε μορφή μυθιστορήματος. Κάθε ήρωας εκπροσωπεί μια ιδέα, όπως θα έπρεπε να είναι· κάτι σε Σοφοκλή ένα πράμα. Γι αυτό και οι πρωταγωνιστές των βιβλίων του (με εξαίρεση τον Ρασκόλνικοφ) είναι κάπως μονοδιάστατοι και ανούσιοι, ή μάλλον ανύπαρκτοι. Ε, ναι: βαριέμαι τον Αλιόσα Καραμαζόφ, και ο Μίσκιν μου μοιάζει ψεύτικος· αντίθετα, γοητεύομαι από τους Ντμίτρι και τους Ραγκόζιν, που ωστόσο πάλι έχουν κάτι το μη-πραγματικό. Οι πιο πραγματικές μορφές είναι οι γυναίκες, αυτές οι φοβερές Ναστάζιες Φιλίποβνες και Γκρούσενκες: η σύζευξη των γυναικών με τους αμφιλεγόμενους μισοκακούς φτιάχνει, νομίζω, τις πιο ωραίες σκηνές του Ντοστογέφσκι, όπως το γλέντι στην παγωμένη στέπα λίγο πριν τη σύλληψη του Ντμίτρι Καραμαζόφ, βουτηγμένο στη βότκα, στη διαφθορά και την αγνότητα (συγχρόνως).

Ο Τολστόι όμως; Ο Τολστόι δεν θέλει να πει κάτι, θέλει να δείξει μια κατάσταση, και έτσι προσέχει εξίσου τους χαρακτήρες του. Είναι ικανός να μπει με την ίδια διεισδυτικότητα στο μυαλό και τις σκέψεις του αντιπαθούς Καριένιν και του ιδανικού Μπαλκόνσκι. Κοιτάξτε τι ωραία που δίνει τη σκέψη ενός κλασικού λαμόγιου του 1812:

Ο πρίγκιπας Βασίλειος δε λεπτολογούσε τα σχέδιά του. Και πολύ λιγότερο σκεφτόταν να βλάψει άλλους για να ωφεληθεί αυτός. Είταν μονάχα ένας άνθρωπος του κόσμου που προόδεψε στην κοινωνία και που αυτή του η πρόοδος τούγινε συνήθεια. Ανάλογα με τις περιστάσεις και με τις σχέσεις του με διάφορα πρόσωπα πρόβαλλαν και συνθέτονταν διάφορα σχέδια και προϋποθέσεις που κι ο ίδιος δεν τις εξέταζε καλά-καλά, μα που αυτές αποτελούσαν όλο το ενδιιαφέρον της ζωής του. (…) Δεν έλεγε άξαφνα μέσα του:

-Ο άνθρωπος αυτός τώρα έχει ισχύ. Πρέπει να κερδίσω την εμπιστοσύνη του και τη φιλία του και με το μέσο το δικό μου να πετύχω κάποιο καλό επίδομα.

Μα τύχαινε να συναντήσει τον άνθρωπο με την ισχύ και την ίδια στιγμή το ένστιχτό του τού υπαγόρευε πως ο άνθρωπος αυτός θα μπορούσε να του φανεί χρήσιμος, κι ο πρίγκιπας Βασίλειος τον πλησίαζε και στην πρώτη ευκαιρία, χωρίς καμιά προετοιμασία, μα ενστιχτώδικα τον κολάκευε, τούδειχνε εξαιρετική οικειότητα και τούλεγε εκείνο πούθελε. (Πόλεμος και Ειρήνη, Τρίτο Μέρος, Ι)

Όταν μπαίνει πάλι στο, ας πούμε, «συνειδησιακό ρεύμα» των ηρώων του, τύφλα να έχουν οι μοντέρνοι και ο Τζόυς. Η περιγραφή της αποπλάνησης και (νοερής) απιστίας της Νατάσας από τον επιπόλαιο γόη Ανατόλ, που ξεκινά με μια καταπληκτική σκηνή στην όπερα, είναι λες και έχει γραφτεί με μιαν ανάσα (πιάνει ένα αρκετά μεγάλο κεφάλαιο) και διαβάζεται πάλι με μιαν ανάσα, γιατί ο αναγνώστης μπαίνει κατευθείαν στο ταραγμένο μυαλό της μικρής. Θυμάμαι μια καταπληκτική περιγραφή από την Άννα Καριένινα, όπου κάποιος (ο Καριένιν; ) βρίσκεται σε τόση σύγχυση που βλέπει το μεγάλο ρολόι και δεν μπορεί να διαβάσει την ώρα. Διαβάστε και αυτό, πάλι από το Πόλεμος και Ειρήνη:

Μόλις άρχιζε να σκεφτεί ο,τιδήποτε άλλο, ξαναγύριζε πάλι στα ίδια εκείνα που δεν μπορούσε μήτε να τα λύσει, και μήτε να τα διώξει απ’ τη σκέψη του. Σάμπως να λασκάρησε μέσα στο κεφάλι του κείνη η κυριότερη βίδα που πάνω της κρατιόταν όλη του η ζωή. Η βίδα δεν έμπαινε παραμέσα, μήτε έβγαινε έξω, παρά στριφογύριζε χωρίς να πιάνει τίποτα, πάντα στην ίδια βόλτα κ’ είταν αδύνατο να πάψει να τη στριφογυρίζει. (Πέμπτο Μέρος, Ι)

Εδώ λες, κοίτα που μπήκε στο δικό μου το κεφάλι ο μάγκας ο κόμης. Και τι να πεις για αυτή την απλή περιγραφή:

Εκείνο, που γι’ αυτό ήθελε να κλάψει τώρα, είταν η τρομερή αντίθεση, που ξαφνικά τόσο ζωηρά την ένιωσε, η αντίθεση που υπήρχε ανάμεσα σε κάτι απέραντα μεγάλο και αόριστο που φώλιαζε μέσα του και σε κάτι στενό και υλιστικό, που είταν αυτός ο ίδιος κι ακόμα κ’ η Νατάσα. Η αντίθεση αυτή είταν που τον βασάνιζε και τον χαροποιούσε την ώρα που η νέα τραγουδούσε. (Έκτο Μέρος, ΧΙΧ)

Αυτό που ακολουθεί θα ήθελα να το ανεβάσω χωριστά με τίτλο «Σημείωση για την αλλαγή της οπτικής γωνίας, ΙΙ»:

Ο Μπεργ χαμογέλασε απ’ τη συναίσθηση της υπεροχής του μπροστά στην αδύνατη γυναίκα και σώπασε γιατί σκέφτηκε πως όσο νάναι αυτή η αγαπημένη του σύζυγος είταν μια αδύνατη γυναίκα, που γι αυτήν είταν ανέφικτο να κατανοήσει όλα εκείνα που αποτελούν την αξία του άντρα – το νάσαι άντρας. Η Βιέρα χαμογέλασε κι αυτή με τη συναίσθηση της δικής της υπεροχής μπροστά στον ενάρετο και καλό σύζυγό της, που όμως, όσο νάναι, σαν όλους τους άντρες, αντιλαμβανόταν λαθεμένα, κατά τη γνώμη της, τη ζωή. Ο Μπεργ, κρίνοντας απ’ τη γυναίκα του, θεωρούσε όλες τις γυναίκες, όντα αδύνατα και ανόητα. Η Βιέρα πάλι, κρίνοντας απ’ τον άντρα της και γενικεύοντας την παρατήρησή της αυτή, νόμιζε πως όλοι οι άντρες έχουν την ιδέα πως αυτοί τα ξέρουν όλα ενώ πραγματικά τίποτα δεν καταλαβαίνουν και έχουν έπαρση και εγωισμό από πάνου. (Έκτο Μέρος, ΧΧ)

Κάπου αλλού (Άννα Καριένινα, II, 4) ο Τολστόι παρατηρεί με αντίστοιχη οξυδέρκεια ότι οι κοσμικοί κύκλοι της Πετρούπολης αρέσκονταν να περιφρονούν τον ημίκοσμο (demi-monde) μολονότι τα γούστα των δύο αυτών κόσμων ήταν όχι απλώς παρόμοια αλλά ταυτόσημα. Δείτε και αυτό, πολλαπλών χρήσεων (μιλά για τον Κουτούζοφ, το νικητή του Ναπολέοντα):

«Αυτός τίποτα δικό του δε θα παρουσιάσει. Τίποτα δεν θα επινοήσει, τίποτα δε θα επιχειρήσει», στοχαζόταν ο πρίγκιπας Αντριέι, «όμως όλα θα τ’ ακούσει, όλα θα τα θυμηθεί, όλα θα τα βάλει στη θέση τους· δε θα εμποδίσει τίποτα το ωφέλιμο και δεν θα επιτρέψει τίποτα το βλαβερό. Καταλαβαίνει πως υπάρχει κάτι το πιο δυνατό και πιο σημαντικό απ’ τη θέλησή του, κι αυτό είναι η αναπότρεπτη πορεία των γεγονότων και ξέρει να διακρίνει τα γεγονότα, ξέρει να κατανοεί τη σημασία τους, κ’ έχοντας υπόψη τη σημασία αυτή, ξέρει ν’ απέχει από κάθε συμμετοχή σ’ αυτά στρέφοντας θεληματικά αλλού την προσοχή και την ενέργειά του…» (Πόλεμος και Ειρήνη, Δέκατο Μέρος, XVI)

Άλλα: λεπτό χιούμορ (που δεν έχει ο Ντοστογέφσκι), όπως εδώ: Παρ’ όλο που ένα σωρό γιατροί τον επισκέφτονταν, του έκαναν αφαιμάξεις και τούδιναν διάφορα φάρμακα, ο Πιερ έγινε καλά (Δέκατο Πέμπτο Μέρος, ΧΙΙ). Και αυτό το απόσπασμα που εύκολα αγγίζει όποιον έχει πρόσφατη απώλεια:

Εξακολουθούσαν πάντα να μην αναφέρουν ποτέ στις κουβέντες τους εκείνον, για να μην ταράξουν με τα λόγια, όπως νόμιζαν, την ιερότητα του αισθήματος που έτρεφαν μέσα τους, και αυτή η αποσιώπηση τις έκανε, σιγά-σιγά, χωρίς κ’ οι ίδιες να θέλουν να το πιστεύουν, ν’ αρχίσουν να τον ξεχνούν. (Δέκατο Πέμπτο Μέρος, ΙΙΙ).

Πρέπει να πω εδώ, βέβαια, ότι ο Πόλεμος και Ειρήνη είναι ένα έργο κάπως άνισο. Με έναν μονάχα τρόπο: το τελευταίο εν τέταρτο του έργου -άντε το εν πέμπτο- μοιάζει να είναι γραμμένο κάπως στο πόδι. Τα δοκιμιακά μέρη αρχίζουν να βαραίνουν υπερβολικά στη ζυγαριά, η τελευταία σκηνή είναι λίγο ξεπεταγμένη στα βιαστικά, στον δε επίλογο ο Τολστόι υποκύπτει στον πειρασμό να δώσει ένα ηθικό δίδαγμα, μια υποθήκη για το μέλλον (το ίδιο κάνει και στην Άννα Καριένινα με την κάπως περιττή ιστορία του Λέβιν, αλλά εκεί σώζεται από την καταπληκτική τελική σκηνή του Βρόνσκι στο τραίνο για τη Σερβία). Τι να γίνει, κανείς δεν είναι τέλειος· στο κάτω κάτω, ο διδακτισμός είναι η λογοτεχνική αρρώστεια του 19ου αιώνα (όχι όμως στον Σταντάλ ή τον Φλωμπέρ). Ο πιο άμεσος απόγονος του Τολστόι (έτσι νομίζω), ο Τόμας Μαν, το αποφεύγει αυτό. Αν λοιπόν σας παρασύρω να διαβάσετε αυτό τον τεράστιο όγκο σελίδων και προς το τέλος νιώσετε να βαριέστε, στείλτε μου ένα σχόλιο να σας πω ποιος παντρεύεται ποιον εν τέλει, και εσείς μείνετε στην καταστροφή της Μόσχας (κάπου εκεί αρχίζει η λογοτεχνική ντεκαντάνς του έργου, μου φαίνεται). Μπορεί όμως και να διαφέρουν τα γούστα μας, οπότε … Η Άννα Καριένινα είναι πιο ισορροπημένο έργο, ίσως ετοιμάσω κάτι σχετικό τώρα που θα το ξαναδιαβάσω. Όπως καταλαβαίνετε, για μια ακόμα φορά περνάω τη ρώσικη περίοδο· το Γενάρη, σειρά έχει ο καινούργιος Πύντσον ή το Jules et Jim που το απέκτησα ξανά.

Θα μου πείτε, μέρες πούναι, με τον Τολστόι ασχολείσαι; Θα απαντήσω, ναι βέβαια· μέρες πούναι, πρέπει να καταλάβουμε.

Bonus track: η καταπληκτική ζωή του ξαδέλφου του, Φιοντόρ Ιβάνοβιτς Τολστόι, πιθανόν πρότυπο του γενναίου και σχεδόν ψυχωτικού αλητάμπουρα Ντόλαχοφ στο Πόλεμος και Ειρήνη: εδώ.

Διαβάζω εδώ ότι Βρετανοί ερευνητές υποστηρίζουν πως ανακάλυψαν την ιδανική ανθρώπινη φωνή. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, λέει,το μυστικό για την τέλεια φωνή είναι να συνδυάζονται ο τόνος, η ταχύτητα, η συχνότητα, οι λέξεις ανά λεπτό και η μελωδία της φωνής. Οι ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα για την ιδανική φωνή δεν θα πρέπει να ξεπερνιούνται οι 164 λέξεις το λεπτό και να υπάρχει παύση 0,48 δευτερολέπτων μεταξύ των προτάσεων. Η ιδανική φωνή πρέπει επίσης να συνδυάζεται με θετικά χαρακτηριστικά προς τους ακροατές όπως η αυτοπεποίθηση και η εμπιστοσύνη.

Αγόρασα κι εγώ λοιπόν ένα χρονόμετρο ακριβείας και έχω αρχίσει εξάσκηση. Για την ώρα φτάνω στις 250 λέξεις το λεπτό (πάντα μου έλεγαν ότι μιλάω γρήγορα), και ενίοτε καταφέρνω το μισό δευτερόλεπτο μεταξύ των προτάσεων. Μετά θα πάω για πρωθυπουργός.

.

Αν αυτό το νέο με διασκέδασε και μου ενεργοποίησε τις μύχιες φιλοδοξίες μου, αυτό όμως, για το πώς οι σκέψεις μας μπορούν να γίνουν βίντεο, με ανησύχησε κάπως. Αν και θα ήθελα να δω την Θεσσαλονίκη των ονείρων μου, που περιέγραψα πριν από λίγο καιρό, θα προτιμούσα να την ανασύρω από τη μνήμη μου έτσι μπερδεμένη όπως την είδα.

.

Αλλάζω κλίμα και ανασύρω μια είδηση που είχα σημειώσει πάει τώρα κάποιος καιρός και που μου φάνηκε συναρπαστική: για υπόγεια πυρκαγιά έχετε ξανακούσει; Ορίστε.

Και τελειώνω με μια διαφήμιση: ακριβώς δίπλα, στην κορυφή της στήλης δεξιά, μπορείτε να εγγραφείτε στο μπλογκ και να κερδίσετε την εμπιστοσύνη μας… εεε, δωρεάν παράδοση των νέων αναρτήσεων στο ημέηλ της επιλογής σας.

Γράφει ο Τολστόι (Πόλεμος και ειρήνη, Όγδοο μέρος, Ι· μετάφρ. Κοραλία Μακρή):

Πότε-πότε αναθυμιόταν κάτι που τούχαν διηγηθεί για τους στρατιώτες, που όταν λέει βρίσκονται στον πόλεμο, κάτω απ’  τις σφαίρες, προφυλαγμένοι κάπου και δεν έχουν τι να κάνουν, για να ξεφύγουν πιο εύκολα απ’ τη σκέψη του κινδύνου, προσπαθούν με κάθε τρόπο να βρουν κάποια απασχόληση που να τραβάει όλη τους την προσοχή. Και τότε του φαινόταν πως όλοι οι άνθρωποι είταν σαν κι αυτούς τους στρατιώτες και προσπαθούσαν με κάθε τρόπο ν’ αποσπάσουν την προσοχή τους απ’ τη ζωή, άλλος με τη φιλοδοξία, άλλος με τα χαρτιά, άλλος με τ’ άλογα, άλλος με την πολιτική, άλλος με το κυνήγι, άλλος με το κρασί, άλλος με τη διοίκηση του κράτους.

-Δεν υπάρχει τίποτα, μήτε ασήμαντο, μήτε σημαντικό. Όλα είναι τα ίδια. Φτάνει μονάχα να σωθώ απ’ αυτήν όπως μπορέσω!  -στοχαζόταν ο Πιερ. -Φτάνει μονάχα να μην τη βλέπεις, αυτήν, που είναι τόσο τρομερή!

Χάρη στον αγαπητό Silentcrossing και ενός σχολίου του στον εξίσου αγαπητό Head Charge (κοντολογίς, εδώ) έμαθα ότι ως φαντάρος ανακάλυψε ότι ο εξίσου αγαπητός σας (ελπίζω) Δύτης έχει μπλοκαριστεί από τους υπολογιστές του Ελληνικού Στρατού, μαζί με «διάφορα αριστερο-αναρχικά μπλογκς». Εννοείται ότι ένιωσα αρκετά περήφανος· είναι κι αυτό ένα είδος καταξίωσης. Από την άλλη, ανησυχώ αν τα στρατευμένα νιάτα θα αντέξουν χωρίς τις καταδύσεις στο νιπτήρα όσο κρατά η θητεία. Κουράγιο παιδιά! Κι αυτό θα περάσει.

Σε ένδειξη διαμαρτυρίας, κι εγώ θα σιωπήσω στα σχόλια μέχρι τη Δευτέρα. Συνδυάζοντάς το με την αγρανάπαυση από το ίντερνετ που έτσι κι αλλιώς κάνω κάθε δυο βδομάδες.

Σημείωση: ενδέχεται στην πορεία να διαψευστεί όλο αυτό, ή να αποδειχθεί ότι το μπλόκο αφορά όλη τη WordPress, οπότε θα κοκκινίσω και θα συρθώ ταπεινά στην τρύπα μου ή μάλλον στο νιπτήρα μου.

Για κάποιο λόγο, η είδηση που ακολουθεί έχει εξαφανιστεί από παντού και δεν μοιάζει να ακούγεται πουθενά, εκτός αν χάνω τίποτα που δεν έχω ανοίξει τηλεόραση (δεν πιστεύω). Μου φαίνεται σημαντική και την αντιγράφω από εδώ (προσθέτοντας λίγα λινκ· μπορείτε να δείτε κι εδώ).

Υπάρχει όμως και ένας λόγος παραπάνω: τον τελευταίο ενάμιση χρόνο μου στη Θεσσαλονίκη, εκεί γύρω στο ‘96, έμενα στην ίδια γειτονιά, στην οδό Δεσπεραί.

Επίθεση στα πρότυπα παραστρατιωτικού χτυπήματος χαρακτηρίζουν οι διωκτικές αρχές στη Θεσσαλονίκη τη βομβιστική επίθεση σε στέκι αντιεξουσιαστών, τα ξημερώματα της Τρίτης. Στον αυτοσχέδιο μηχανισμό μεγάλης ισχύος είχαν τοποθετηθεί μεταλλικά θραύσματα, γεγονός που θα μπορούσε να προκαλέσει θύματα.

Η έκρηξη σημειώθηκε στις 04:00 τα ξημερώματα της Τρίτης έξω από τον χώρο με την επωνυμία «Βuena Ventura» στην οδό Διαλέττη. Η έκρηξη έγινε αισθητή σχεδόν σε ολόκληρο το κέντρο της Θεσσαλονίκης.

Σύμφωνα με την εφημερίδα Τα Νέα, ο αυτοσχέδιος μηχανισμός μεγάλης ισχύος, αποτελείτο από πυροσωλήνα και εκρηκτική ύλη (πιθανότατα πυρίτιδα), στον οποίο είχαν τοποθετηθεί μεταλλικά θραύσματα, βίδες και καρφιά.

Από την έκρηξη, τζαμαρίες πολυκατοικιών κατέρρευσαν, ενώ κομμάτια μετάλλου καρφώθηκαν σε παράθυρα σπιτιών και σταθμευμένα αυτοκίνητα, ενώ από θαύμα την ώρα της επίθεσης δεν περνούσε κάποιος περαστικός από τον δρόμο.

Η αστυνομία στρέφει τις έρευνές της σε κύκλους ακροδεξιών, οι οποίοι δεν διστάζουν να πραγματοποιήσουν τυφλές επιθέσεις.

«Η συνδεσμολογία του μηχανισμού και κυρίως το γεγονός ότι χρησιμοποιήθηκαν θραύσματα μετάλλου φανερώνουν ότι οι δράστες είχαν γνώση στρατιωτικών μεθόδων κατασκευής βομβών και ανορθόδοξου πολέμου. Φάνηκαν όμως άπειροι καθώς η βόμβα τοποθετήθηκε έτσι ώστε το ωστικό κύμα να εκτονωθεί προς την αντίθετη πλευρά», εξηγούν στην εφημερίδα αξιωματικοί της Αστυνομίας.

Σημειώνεται ότι παρόμοιος μηχανισμός (πυροσωλήνας, μπαρούτι) μικρότερης όμως ισχύος, είχε χρησιμοποιηθεί και πριν από έξι μήνες στην επίθεση κατά του αριστερού στεκιού «Σφεντόνα» στη Θεσσαλονίκη.

Διαπιστώνω για μια ακόμα φορά ότι η πραγματική λογοτεχνία βρίσκεται στις αστυνομικές ειδήσεις. Πείτε ό,τι θέλετε, η ιστορία του Αλκέτ και της Σούλας έχει βγει, και αυτή, από καλή κινηματογραφική ταινία, και έχουν όλη τη συμπάθειά μου.

Διαβάζω παρεμπιπτόντως τα λόγια του ίδιου του Ριζάι:

 - Πού μένατε μετά τη φυγή σας από το Αλεποχώρι, τον προηγούμενο Απρίλιο;

«Σε περιοχές της Αττικής και της Βοιωτίας. Γι΄ αυτό που λέει η Ασφάλεια Αττικής, για παρακολούθησή μου επί δύο μήνες, αν με είχαν εντοπίσει δεν θα με έπιαναν αμέσως; Τα υπόλοιπα είναι για το σινεμά…».

Στην πραγματικότητα, βέβαια, τα υπόλοιπα είναι για κακό σινεμά. Αυτά που ήδη διαβάζουμε είναι για Μελβίλ, Ντασέν ή Χιούστον.

Απέναντι στο λεωφορείο, παππούς υπερεβδομηκοντούτης: μπερεδάκι, μικρό κεφάλι, εντυπωσιακή μουστάκα τσιγκελωτή. Πάτε στο αεροδρόμιο; Ναι, κι εσείς; Όχι, εγώ μένω εκεί. Με συγχωρείτε, τι δουλειά κάνετε; (είχε ακούσει λίγο την κουβέντα). Ε, ασχολούμαστε με την ιστορία, ή κάτι τέτοιο. Πολύ ωραία! Αγαπώ πολύ την ιστορία. Συνεχίζει λίγο ακόμα· η φωνή του μόλις που ακούγεται, πρέπει να σκύψουμε μπροστά το κεφάλι. Πολέμησα κατά των Γερμανών, στην απαγωγή του στρατηγού στην Κρήτη, τα έχω διηγηθεί. Α, μάλιστα. Τι λέτε… Τι ζήσατε κι εσείς. Τώρα μας έχουν ζώσει από παντού αυτοί οι σατανάδες, ο Σόρος. Χμμ, ναι, ναι, ο Σόρος, τον έχω ακουστά. Σατανιστές είναι όλοι τους. Εγώ πήγα και στο Άγιο Όρος, τα έμαθα όλα, τι κάνουν οι Σιωνισταί. Σατανιστές όλοι τους, πιστεύουν στο σατανά. (Τώρα τι λες;). Μάλιστα, χμ, ναι. Όλα για το χρήμα. Αυτό ξαναπέστο. Αν γίνει αυτό που λένε, ότι το 2012 θα καταστραφεί ο κόσμος, εγώ θα χαρώ. Με το που δω τα πρώτα σημάδια, τον κόσμο να καταστρέφεται, θα είμαι πολύ χαρούμενος. Κι αυτό ξαναπέστο· παππού, κι εγώ μαζί σου.

Γύρω στα 17 ή τα 18 μου είχα αποκτήσει τη συνήθεια να καταγράφω τα όνειρα που έβλεπα σε μικρά χαρτάκια, και να τα φυλάω σε ένα κυλινδρικό κουτί από κακάο· το έχω ακόμα. Παρατήρησα κάποια στιγμή ότι συχνά είχα την αίσθηση του déjà vu, σαν να επέστρεφα κάθε βράδυ σε τόπους παράξενους που είχα ξαναδεί σε άλλα όνειρα. Τότε, ήταν κυρίως μια επικράτεια από κοιλάδες στο χρώμα της ώχρας και λαβυρινθώδη ερείπια, από τις ρωγμές των οποίων έμπαινες σε υπόγειους λαβύρινθους· αντί για διαδρόμους, συνήθως οι λαβύρινθοι αυτοί είχαν σχισμές, απ’ όπου μόλις που χωρούσε άνθρωπος.

Ξύπνησα τώρα ένα απόγευμα από ύπνο βαρύ, χάρη στην κούραση και το αναμμένο καλοριφέρ, και συνειδητοποίησα ότι είχα την ίδια αίσθηση. Αυτή τη φορά, το μέρος που είχα (ξανα;) επισκεφθεί ήταν μια πόλη· για την ακρίβεια, η Θεσσαλονίκη. Δεν είμαι σίγουρος ότι μπορώ να την περιγράψω, αλλά ήταν κάπως έτσι:

Οι ανηφοριές προς τα κάστρα ήταν κάπως πιο επίπεδες. Την παραλία δεν την έχω δει καθόλου. Ξέρω ότι, ανηφορίζοντας ένα δρόμο με κυπαρίσσια στο σούρουπο, πήγαινα στα κάστρα, αντί για το Γεντί Κουλέ όμως υπήρχε ένα καφενείο σαν ξύλινο κιόσκι, με τζαμαρίες. Στην πραγματικότητα, όλη η πόλη στο όνειρο είναι κυρίως καφενεία, και, νομίζω, όλα με τζαμαρίες: κάπου στο κέντρο της πόλης (υπολογίζω, εκ των υστέρων και στον ξύπνο μου, στο ύψος της Κασσάνδρου) υπάρχει ένα τριώροφο καφενείο όλο από γυαλί· κάθε όροφος μόλις που χωράει ένα ή δύο τραπέζια. Εκεί που θα ήταν η δυτική πλευρά της Άνω Πόλης, υπάρχουν δυο-τρεις παράλληλοι δρόμοι, μικροί, κι εκεί πρέπει να έχω και ένα σπίτι. Μια φίλη μου σίγουρα μένει εκεί, σε ένα σπίτι μικρό και στενό (στην πραγματικότητα, έμενε στο Ναυαρίνο· καμία σχέση). Περίπου εκεί, λίγο πιο κάτω, είναι αυτό που μάλλον αντιστοιχεί στο πανεπιστήμιο: άδεια κτίρια από μέταλλο και γυαλί, γεμάτα σκάλες και διαδρόμους, ταράτσες, χωματένιες αλάνες. Πιο πέρα, δυτικά, η πόλη πλησιάζει προς τη θάλασσα, μέσα από αποθήκες και κλειστά μαγαζιά, και φτάνει σε μικρές ταβέρνες δίπλα στη θάλασσα, όπου φτάνεις από στενά χωμάτινα μονοπάτια. Κάπου εκεί, ξαφνικά η πόλη αλλάζει προσανατολισμό· αυτό δεν ξέρω πώς να το περιγράψω, αλλά αντιστοιχεί σαν η θάλασσα ξαφνικά να βρίσκεται προς βορρά αντί για νότο. Εκεί μπορείς να ακολουθήσεις έναν παραλιακό δρόμο, αρκετά μεγάλο· υπάρχει μια πράσινη νησίδα, πάλι με μια μεγάλη ταβέρνα (πάντα οι τζαμαρίες) στην άκρη, και αν προχωρήσεις υπάρχει ένα μέρος τόσο ωραίο, που δεν το θυμάμαι.

Γιατί η Θεσσαλονίκη, δεν μπορώ να καταλάβω. Αυτή τη στιγμή, από όσες πόλεις έχω ζήσει, είναι εκείνη που μου λείπει λιγότερο. Άβυσσος η ψυχή του ονειρευτή· άβυσσος ο νιπτήρας του Δύτη.